Ustawa z 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Ustawa) wprowadziła opcję pozyskania dotacji publicznych na budowę schronów, modernizację istniejących obiektów ochronnych oraz dostosowanie budynków do funkcji miejsc schronienia. Regulacja ta tworzy nowe możliwości finansowania inwestycji infrastrukturalnych, jednocześnie określając warunki, które muszą zostać spełnione, aby uzyskać wsparcie ze środków publicznych.
Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz.U. 2024 poz. 1907) wprowadziła w Polsce nowy, kompleksowy model organizacji systemu ochrony ludności. Regulacja ta zastąpiła wcześniejsze rozwiązania dotyczące obrony cywilnej, które przez wiele lat funkcjonowały w oparciu o przepisy o charakterze fragmentarycznym i w dużej mierze przestarzałym. Nowe przepisy porządkują zarówno strukturę instytucjonalną systemu, jak i mechanizmy finansowania infrastruktury ochronnej.
Z punktu widzenia praktyki gospodarczej i finansów publicznych szczególne znaczenie mają rozwiązania dotyczące infrastruktury ochronnej – schronów, ukryć oraz tzw. miejsc doraźnego schronienia – a także instrumentów finansowych umożliwiających ich budowę lub dostosowanie istniejących obiektów. Ustawa wprowadza bowiem jednocześnie trzy mechanizmy, które mają prowadzić do stopniowej rozbudowy systemu ochrony ludności: obowiązki projektowe dotyczące nowych inwestycji, możliwość adaptacji istniejących budynków oraz system dotacji publicznych finansujących tego rodzaju inwestycje.
System ochrony ludności jako infrastruktura bezpieczeństwa państwa
Ustawa wprowadza system ochrony ludności obejmujący organy administracji publicznej, podmioty wykonujące zadania ochrony ludności oraz zasoby przeznaczone do ochrony życia i zdrowia ludności, mienia, infrastruktury niezbędnej do funkcjonowania państwa oraz środowiska. System ochrony ludności funkcjonuje w czasie pokoju jako ochrona ludności, natomiast w razie wprowadzenia stanu wojennego lub w czasie wojny zadania te realizowane są w ramach systemu obrony cywilnej.
Jednym z centralnych elementów tego systemu jest infrastruktura ochronna. Ustawa wprowadza trzy kategorie obiektów, które mogą pełnić funkcję ochrony ludności:
- schrony, czyli obiekty o najwyższym poziomie zabezpieczenia, wyposażone m.in. w systemy filtracji powietrza,
- ukrycia, zapewniające niższy poziom ochrony konstrukcyjnej,
- miejsca doraźnego schronienia, czyli przestrzenie, które mogą zostać wykorzystane w sytuacjach zagrożenia po odpowiednim przygotowaniu.
Model ten odzwierciedla przyjętą strategię rozbudowy systemu ochrony ludności. Zakłada ona wykorzystanie zarówno specjalnie budowanych obiektów ochronnych, jak i adaptację istniejącej infrastruktury budowlanej.
Wymogi projektowe dla nowych budynków
Najbardziej bezpośredni wpływ ustawy na sektor budownictwa wynika z regulacji dotyczących projektowania nowych budynków. Zgodnie z art. 94 ustawy kondygnacje podziemne w budynkach mieszkalnych wielorodzinnych oraz w budynkach użyteczności publicznej, a także garaże podziemne – jeżeli nie przewidziano w nich budowli ochronnej – powinny być projektowane w sposób umożliwiający zorganizowanie w nich miejsc doraźnego schronienia.
Przepis ten nie nakłada obowiązku budowy schronów w każdym nowym obiekcie. Wprowadza jednak obowiązek projektowania podziemnych części budynków w sposób umożliwiający ich wykorzystanie jako przestrzeni schronienia w sytuacjach kryzysowych. W praktyce oznacza to konieczność projektowania tych przestrzeni w sposób umożliwiający ich wykorzystanie jako miejsc doraźnego schronienia, przy czym szczegółowe wymagania techniczne mają zostać określone w przepisach wykonawczych.
Adaptacja istniejącej infrastruktury
Drugim mechanizmem rozbudowy infrastruktury ochronnej jest możliwość wykorzystania istniejących budynków. Ustawa przewiduje możliwość uznania obiektu budowlanego lub jego części za budowlę ochronną, jeżeli spełnia on określone wymagania techniczne albo może zostać do nich dostosowany.
Dotyczy to w szczególności pomieszczeń podziemnych, takich jak garaże lub piwnice. W takich przypadkach organ ochrony ludności może uznać obiekt budowlany lub jego część za budowlę ochronną, a następnie ująć go w ewidencji obiektów ochrony ludności prowadzonej na podstawie przepisów ustawy.
Ustawa przewiduje możliwość nałożenia na właściciela lub zarządcę obiektu obowiązków związanych z dostosowaniem obiektu do funkcji budowli ochronnej, w szczególności w drodze porozumienia albo decyzji właściwego organu ochrony ludności. Zakres takich prac może obejmować m.in. wzmocnienie konstrukcji, wykonanie elementów ochronnych lub instalację odpowiednich systemów technicznych.
Rozwiązanie to ma umożliwić stopniowe zwiększanie liczby obiektów mogących pełnić funkcję ochrony ludności bez konieczności budowy nowych schronów w każdym przypadku.
Instrumenty finansowania infrastruktury ochronnej
Z perspektywy praktyki gospodarczej kluczowe znaczenie mają przepisy dotyczące finansowania inwestycji w infrastrukturę ochronną. Ustawa przewiduje możliwość przyznania dotacji celowej na budowę, przebudowę lub modernizację budowli ochronnej albo dostosowanie obiektu budowlanego do funkcji schronienia.
Dotacja może zostać przyznana właścicielowi lub zarządcy obiektu budowlanego. Oznacza to, że o wsparcie mogą ubiegać się zarówno jednostki samorządu terytorialnego, jak i podmioty prywatne, w tym wspólnoty mieszkaniowe lub właściciele budynków.
Instrument ten służy finansowaniu inwestycji związanych z realizacją zadań ochrony ludności. W konsekwencji inwestycja objęta wsparciem musi zostać włączona do systemu infrastruktury ochronnej i spełniać wymagania określone dla budowli ochronnych lub miejsc schronienia.
Skala finansowania
Mechanizmy dotacyjne przewidziane w ustawie są powiązane z rządowym Programem Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, który określa finansowe ramy realizacji nowych regulacji.
Z informacji przedstawianych w dokumentach rządowych dotyczących realizacji ustawy wynika, że na zadania związane z ochroną ludności planowane jest przeznaczanie środków w wysokości ponad 16,7 mld zł rocznie. Około 5 mld zł rocznie ma być przeznaczane bezpośrednio na inwestycje związane z budową i modernizacją infrastruktury ochronnej.
Środki te mogą być przeznaczane między innymi na:
- budowę nowych schronów i ukryć,
- modernizację istniejących obiektów ochronnych,
- dostosowanie budynków publicznych do funkcji schronienia,
- przygotowanie podziemnych części budynków jako miejsc doraźnego schronienia.
Dotacje mogą pokrywać do 100% kosztów inwestycji związanych z realizacją funkcji ochronnej obiektu.
Procedura ubiegania się o wsparcie
Wnioski o przyznanie dotacji składa się do właściwego organu ochrony ludności. W zależności od charakteru inwestycji może to być:
- wójt, burmistrz lub prezydent miasta,
- starosta,
- wojewoda.
Procedura obejmuje zazwyczaj kilka etapów. W pierwszej kolejności identyfikowany jest obiekt, który może zostać wykorzystany jako infrastruktura ochronna. Następnie przygotowywana jest dokumentacja techniczna określająca zakres prac niezbędnych do przystosowania obiektu. Na tej podstawie składany jest wniosek o przyznanie dotacji.
Po pozytywnej ocenie wniosku środki mogą zostać przyznane w formie dotacji celowej na zasadach określonych w ustawie oraz w przepisach o finansach publicznych.
Warunki uzyskania dotacji
Uzyskanie wsparcia jest uzależnione od spełnienia kilku warunków. Najważniejszym z nich jest to, aby inwestycja służyła realizacji zadań ochrony ludności. Oznacza to w szczególności konieczność włączenia obiektu do systemu infrastruktury ochronnej oraz wpisania go do ewidencji obiektów ochrony ludności.
W przypadku obiektów prywatnych istotne znaczenie ma także możliwość wykorzystania budynku w sytuacjach zagrożenia, tzn. że obiekt przystosowany do funkcji schronienia powinien być dostępny dla ludności w razie wystąpienia zagrożenia. W praktyce oznacza to, że potencjalnymi beneficjentami instrumentów dotacyjnych mogą być nie tylko jednostki sektora publicznego, lecz także podmioty prywatne zarządzające dużymi obiektami budowlanymi – w szczególności zarządcy obiektów komercyjnych posiadających rozbudowane kondygnacje podziemne, wspólnoty i spółdzielnie mieszkaniowe, właściciele budynków wielorodzinnych.
Znaczenie nowych regulacji dla rynku inwestycji infrastrukturalnych
W praktyce regulacje te mogą mieć znaczenie również dla właścicieli i zarządców nieruchomości prywatnych, w szczególności obiektów komercyjnych lub budynków wielorodzinnych posiadających rozbudowane kondygnacje podziemne. W takich przypadkach adaptacja części budynku – np. garaży podziemnych lub pomieszczeń technicznych – do funkcji miejsc schronienia może być elementem inwestycji realizowanej przy wsparciu środków publicznych, o ile obiekt zostanie uznany za budowlę ochronną albo miejsce doraźnego schronienia i ujęty w ewidencji obiektów ochrony ludności.
W tym kontekście nowe regulacje mogą prowadzić do powstania nowego obszaru inwestycji infrastrukturalnych, w którym projekty związane z bezpieczeństwem ludności będą realizowane przy współudziale zarówno sektora publicznego, jak i właścicieli prywatnych nieruchomości.
Magdalena Stachera
Supervisor
