Wsparcie projektów związanych z obronnością i bezpieczeństwem funkcjonowało dotychczas przede wszystkim w wyspecjalizowanych instrumentach europejskich czy międzynarodowych, takich jak Europejski Fundusz Obronny lub inicjatywy NATO. Równolegle klasyczne Fundusze Europejskie pozostawały przede wszystkim narzędziem finansowania transformacji energetycznej, infrastruktury, środowiska, cyfryzacji oraz innowacji cywilnych. Zmiana zaczęła być widoczna po uruchomieniu przez Komisję Europejską przeglądu śródokresowego programów polityki spójności 2021–2027.
W ramach aktualizacji programów część państw i regionów zaproponowała przesunięcie środków na działania związane z bezpieczeństwem, odpornością gospodarki i technologiami strategicznymi. Komisja Europejska zaczęła zatwierdzać pierwsze zmiany programów pod koniec 2025 r. i na początku 2026 r. Zmiany powiązane są z nowym podejściem UE do bezpieczeństwa gospodarczego, odporności infrastruktury i strategicznej autonomii Europy po 2022 r. oraz z rosnącym znaczeniem technologii krytycznych i dual use w politykach unijnych.
Kierunek ten jest widoczny zarówno w programach krajowych, jak i regionalnych. W dokumentach programowych, projektach zmian programów, harmonogramach naborów oraz projektach kryteriów zaczęły pojawiać się odniesienia m.in. do:
- cyberbezpieczeństwa;
- odporności infrastrukturalnej;
- technologii strategicznych;
- mobilności cywilno-wojskowej;
- bezpieczeństwa dostaw;
- technologii podwójnego zastosowania (dual use).
Nie oznacza to, że Fundusze Europejskie stały się programami obronnymi w klasycznym znaczeniu tego pojęcia. Nadal są to przede wszystkim instrumenty polityki spójności. Zmienił się jednak zakres projektów, które mogą potencjalnie kwalifikować się do wsparcia. Coraz częściej obejmuje on przedsięwzięcia związane z odpornością gospodarki, bezpieczeństwem infrastruktury, cyberbezpieczeństwem czy technologiami dual use. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorstwa działające w obszarze bezpieczeństwa i technologii dual use zaczynają dziś funkcjonować równolegle w dwóch różnych systemach finansowania. Z jednej strony pozostają instrumenty stricte obronne, tworzone specjalnie dla europejskiego sektora defence. Z drugiej — klasyczne Fundusze Europejskie, które coraz częściej dopuszczają projekty związane z odpornością gospodarki, bezpieczeństwem infrastruktury czy technologiami strategicznymi.
EDF i EDIP: dwa różne modele wsparcia sektora obronnego
Europejski Fundusz Obronny (European Defence Fund – EDF) pozostaje jednym z podstawowych instrumentów Unii Europejskiej dla współpracy badawczo-rozwojowej w obszarze obronności. Finansuje przede wszystkim projekty B+R, rozwój technologii wojskowych, demonstratory, prototypy oraz współpracę przemysłową i technologiczną pomiędzy podmiotami z różnych państw członkowskich. Z perspektywy przedsiębiorstw oznacza to w większości przypadków konieczność budowy międzynarodowych konsorcjów i wpisania projektu w europejskie priorytety zdolnościowe.
Inny charakter ma funkcjonujący od 2025 r. Europejski Program Przemysłu Obronnego (European Defence Industry Programme – EDIP). Program ma wspierać europejską bazę przemysłowo-obronną, bezpieczeństwo dostaw oraz zwiększanie zdolności produkcyjnych. W praktyce EDIP jest bliższy skalowaniu produkcji i wzmacnianiu łańcuchów dostaw niż klasycznemu finansowaniu badań. To istotne rozróżnienie: EDF pozostaje przede wszystkim instrumentem badawczo-rozwojowym, natomiast EDIP ma pełnić funkcję instrumentu przemysłowego.
Zmiany w klasycznych Funduszach Europejskich nie zastępują EDF ani EDIP. Projekty stricte obronne nadal będą szukały miejsca przede wszystkim w instrumentach dedykowanych sektorowi obronnemu. Coraz więcej projektów dual use, cyber, infrastrukturalnych lub technologicznych może jednak potencjalnie kwalifikować się również do wsparcia w ramach polityki spójności.
FENG: technologie krytyczne, dual use i STEP
Jednym z pierwszych programów krajowych, w których po przeglądzie śródokresowym wprowadzono bezpośrednie odniesienia do technologii strategicznych i podwójnego zastosowania, jest FENG (Fundusze Europejskie dla Nowoczesnej Gospodarki). W ramach zmian dodano nowy Priorytet 5 związany z platformą STEP (Strategic Technologies for Europe Platform) oraz wsparciem technologii krytycznych
W tym przypadku kwestie bezpieczeństwa interpretowane są przede wszystkim przez pryzmat innowacji, technologii krytycznych i odporności gospodarki. STEP ma wspierać rozwój oraz produkcję technologii strategicznych, ograniczanie zależności technologicznych UE oraz wzmacnianie bezpieczeństwa gospodarczego Europy. Z perspektywy przedsiębiorstw oznacza to, że projekty z obszaru m.in.:
- cyberbezpieczeństwa;
- systemów autonomicznych;
- elektroniki;
- dronów;
- sensorów;
- technologii komunikacyjnych;
- rozwiązań satelitarnych;
- automatyki przemysłowej;
- zaawansowanych materiałów;
– mogą być oceniane nie tylko jako innowacje gospodarcze, ale również jako technologie wzmacniające odporność i bezpieczeństwo gospodarcze.
FENG pozostaje jednak przede wszystkim programem technologicznym. Najlepiej wpisują się w niego projekty badawczo-rozwojowe (B+R), demonstratory, wdrożenia wyników prac B+R oraz rozwój technologii krytycznych. Znacznie trudniej będzie uzasadnić w tym programie prosty zakup standardowych środków trwałych bez wyraźnego komponentu innowacyjnego lub technologicznego.
FEnIKS: infrastruktura podwójnego zastosowania i mobilność wojskowa
Istotne zmiany dotyczące bezpieczeństwa infrastrukturalnego pojawiły się w programie Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS). Do programu wprowadzono trzy nowe priorytety związane z infrastrukturą podwójnego zastosowania oraz mobilnością wojskową:
- Priorytet XI „Wsparcie z EFRR na rzecz infrastruktury energetycznej podwójnego zastosowania”;
- Priorytet XII „Infrastruktura kolejowa podwójnego zastosowania”;
- Priorytet XIII „Infrastruktura kolejowa, drogowa i morska podwójnego zastosowania”.
Nowe priorytety mają wspierać inwestycje zwiększające odporność infrastruktury krytycznej oraz poprawiające zdolności transportowe i logistyczne istotne z punktu widzenia bezpieczeństwa państwa i UE.
Dla przedsiębiorstw program może mieć znaczenie przede wszystkim jako źródło projektów infrastrukturalnych i rynku dla dostawców technologii oraz usług związanych m.in. z energetyką, automatyką, systemami bezpieczeństwa, transportem, logistyką, cyberbezpieczeństwem infrastruktury oraz rozwiązaniami wzmacniającymi odporność systemów publicznych.
FERC: odporność cyfrowa i cyberbezpieczeństwo
W przeciwieństwie do części programów infrastrukturalnych i regionalnych, w FERC (Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy) kwestie cyberbezpieczeństwa i odporności cyfrowej były obecne od początku programu. FERC obejmuje działania związane m.in. z bezpieczeństwem systemów informatycznych, ochroną danych, odpornością usług cyfrowych oraz cyberbezpieczeństwem administracji publicznej i podmiotów krajowego systemu cyberbezpieczeństwa.
Wsparcie obejmuje m.in.:
- zwiększanie odporności systemów informatycznych;
- rozwój systemów monitorowania zagrożeń;
- wzmacnianie bezpieczeństwa sieci i danych;
- zapewnienie ciągłości działania usług publicznych.
Program realizowany jest m.in. przez Centrum Projektów Polska Cyfrowa i koncentruje się przede wszystkim na bezpieczeństwie infrastruktury cyfrowej państwa oraz usług publicznych.
Z perspektywy przedsiębiorstw FERC nie jest programem dla klasycznych projektów produkcyjnych czy przemysłu obronnego. Może jednak mieć istotne znaczenie dla firm działających w obszarze cyberbezpieczeństwa, infrastruktury IT, monitorowania zagrożeń czy ochrony danych, które mogą występować jako dostawcy technologii i rozwiązań wdrażanych w projektach finansowanych ze środków publicznych i europejskich.
Programy regionalne: różne modele wsparcia
Największe różnice są widoczne na poziomie regionalnym. Województwa wprowadzają lub już wprowadziły działania bezpośrednio odnoszące się do przemysłu obronnego, część koncentruje się na technologiach strategicznych, a część na odporności infrastruktury, bezpieczeństwie ludności lub gotowości kryzysowej.
Nie należy więc upraszczać sytuacji do stwierdzenia, że „regiony finansują zbrojeniówkę”. Precyzyjniej byłoby powiedzieć, że wybrane programy regionalne po przeglądzie śródokresowym wprowadziły priorytety lub działania związane z bezpieczeństwem, obronnością, dual use albo odpornością.
Lubelskie: wsparcie dla sektora bezpieczeństwa i obronności
Województwo lubelskie należy do regionów, w których sektor bezpieczeństwa i obronności został wpisany do programu regionalnego wprost. W programie Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021–2027 funkcjonuje działanie 14.1 „Wsparcie przedsiębiorstw w sektorze obronnym i bezpieczeństwa”.
Dofinansowanie przeznaczone ma być m.in. na:
- projekty dotyczące linii produkcyjnych;
- zakup technologii;
- produkcję i usługi w zakresie bezpieczeństwa i obronności;
- cyberbezpieczeństwo;
- produkty i usługi podwójnego zastosowania (dual use).
Nie oznacza to, że program regionalny województwa lubelskiego stał się „programem defence”. Nadal jest to program polityki spójności. Różnica polega jednak na tym, że zawiera dedykowane działanie odnoszące się bezpośrednio do przedsiębiorstw sektora bezpieczeństwa i obronności.
Najbliższy nabór zaplanowano na lipiec-sierpień br.: „Wsparcie przedsiębiorstw działających w branży bezpieczeństwa i obronności oraz zwiększanie potencjału przemysłowego, usługowego przedsiębiorstw w celu wspierania produktów i usług podwójnego zastosowania”.
Świętokrzyskie: nowe priorytety dla przemysłu obronnego i dual use
Po przeglądzie śródokresowym programu Fundusze Europejskie dla Świętokrzyskiego 2021–2027 do programu wprowadzono nowe priorytety związane z bezpieczeństwem i odpornością regionu.
Wśród nowych priorytetów znalazły się m.in.:
- Priorytet 13 „Fundusze Europejskie dla zwiększania potencjału przemysłu obronnego”;
- Priorytet 14 „Fundusze Europejskie dla bezpieczeństwa wodnego”;
- Priorytet 15 „Fundusze Europejskie dla infrastruktury obronnej”;
- Priorytet 16 „Edukacja dla bezpieczeństwa”.
Największe znaczenie dla przedsiębiorców ma Priorytet 13, w ramach którego przeznaczono ok. 220 mln zł na:
- wsparcie przedsiębiorstw z sektora obronności i bezpieczeństwa;
- rozwój produktów i usług podwójnego zastosowania (dual use);
- inwestycje zwiększające moce produkcyjne;
- projekty badawczo-rozwojowe w obszarach strategicznych dla bezpieczeństwa i obronności.
Wsparcie ma trafić m.in. do firm z branży zbrojeniowej, technologicznej i przemysłowej rozwijających rozwiązania mogące znaleźć zastosowanie zarówno cywilne, jak i wojskowe. Pierwsze nabory ruszą już w czerwcu br., w tym:
- projekty inwestycyjne w przemyśle obronnym;
- wsparcie działalności B+R przedsiębiorstw w celu wzmocnienia zdolności obronnych: prace B+R;
- wsparcie działalności B+R przedsiębiorstw w celu wzmocnienia zdolności obronnych: zakup Infrastruktury B+R.
Dolnośląskie: technologie strategiczne i nowe priorytety dla odporności regionu
Dolny Śląsk przyjął model oparty nie na jednym działaniu „defence”, lecz na szerszym systemie wsparcia technologii krytycznych, odporności i bezpieczeństwa regionu. Po przeglądzie śródokresowym rozszerzono Priorytet 14 „Fundusze Europejskie na rzecz technologii krytycznych Dolnego Śląska” oraz dodano nowe priorytety związane z obronnością i odpornością regionu.
W programie funkcjonują obecnie m.in.:
- Priorytet 14 „Fundusze Europejskie na rzecz technologii krytycznych Dolnego Śląska”;
- Priorytet 15 „Fundusze Europejskie na rzecz obronności i odporności Dolnego Śląska”;
- Priorytet 17 „Fundusze Europejskie dla rozwoju umiejętności w zakresie bezpieczeństwa i odporności”.
Wsparcie przewidziano m.in. na:
- zakup maszyn i sprzętu;
- rozbudowę przedsiębiorstwa;
- wdrożenie wyników prac B+R;
- zakup własności intelektualnej;
- rozwój zdolności produkcyjnych przedsiębiorstw.
Nie jest to program opisany wprost jako regionalny program przemysłu obronnego. Po zmianach wyraźnie jednak zwiększono możliwość wspierania technologii strategicznych, projektów dual use oraz inwestycji związanych z odpornością i bezpieczeństwem gospodarczym regionu.
Pierwszy nabór dla przedsiębiorców ruszył już w kwietniu i potrwa do 11 czerwca br.: „Technologie strategiczne dla Dolnego Śląska”.
Małopolska: bezpieczeństwo i odporność regionu
Małopolska również zmieniła program po przeglądzie śródokresowym – wprowadzono cztery nowe priorytety związane z bezpieczeństwem, odpornością regionu i technologiami strategicznymi.
Nowe priorytety obejmują:
- Priorytet 9 „Fundusze europejskie dla bezpieczeństwa infrastruktury i mobilności regionalnej”;
- Priorytet 10 „Fundusze europejskie dla bezpieczeństwa wodnego”;
- Priorytet 11 „Fundusze europejskie dla bezpieczeństwa zdrowotnego i gotowości cywilnej”;
- Priorytet 12 „Fundusze europejskie dla technologii strategicznych i bezpieczeństwa”.
Wsparcie ma objąć m.in.:
- projekty rozwijające technologie strategiczne i dual use;
- infrastrukturę i rozwiązania zwiększające odporność regionu;
- cyberbezpieczeństwo i nowoczesne technologie cyfrowe;
- inwestycje związane z gotowością kryzysową i bezpieczeństwem infrastruktury;
- projekty wspierające mobilność i bezpieczeństwo transportu.
Dla przedsiębiorców szczególne znaczenie może mieć Priorytet 12, który tworzy możliwość finansowania projektów związanych z nowoczesnymi technologiami, bezpieczeństwem oraz rozwiązaniami mogącymi znaleźć zastosowanie zarówno cywilne, jak i wojskowe.
Program regionalny województwa małopolskiego nadal pozostaje programem polityki spójności. Po przeglądzie śródokresowym wyraźnie jednak rozszerzono możliwość wspierania projektów związanych z bezpieczeństwem, odpornością i technologiami strategicznymi.
Perspektywa przedsiębiorcy
Zmiany w Funduszach Europejskich nie oznaczają prostego przeniesienia środków polityki spójności do sektora zbrojeniowego. Oznaczają jednak, że bezpieczeństwo, odporność i technologie podwójnego zastosowania stają się coraz ważniejszym elementem polityki przemysłowej, technologicznej i infrastrukturalnej Unii Europejskiej.
Dla przedsiębiorstw może to oznaczać nowe możliwości finansowania projektów, które jeszcze kilka lat temu byłyby analizowane wyłącznie w kontekście instrumentów stricte obronnych. Jednocześnie kluczowe pozostaje precyzyjne dopasowanie projektu do konkretnego programu, działania, naboru. Samo użycie pojęcia „dual use” nie będzie wystarczające bez wykazania zgodności projektu z logiką danego instrumentu i dokumentacją konkursową. Projekt B+R z obszaru cyberbezpieczeństwa, autonomii albo elektroniki może lepiej wpisywać się w FENG lub EDF. Projekt dotyczący skalowania produkcji może być bliższy EDIP albo regionalnym działaniom przemysłowym. Projekt infrastrukturalny podwójnego przeznaczenia może szukać miejsca w FEnIKS lub regionach. Projekt związany z odpornością cyfrową może natomiast lepiej odpowiadać logice FERC.
Z perspektywy przedsiębiorstw najważniejsze nie jest znalezienie jednego „programu dla obronności”, lecz prawidłowe dopasowanie projektu do logiki konkretnego instrumentu.
Magdalena Stachera
State Aid Leader
