W wyroku z dnia 11 marca 2026 r. (sygn. akt I GSK 645/23) Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) po raz pierwszy bezpośrednio odniósł się do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE, Trybunał) w sprawie Kerkosand (-745/17) i potwierdził, że zmiana w strukturze własnościowej podmiotu nie wywołuje automatycznie utraty przez niego statusu mikro-, małego lub średniego przedsiębiorstwa (MŚP).
Wyrok TSUE w sprawie Kerkosand
Wyrok TSUE z dnia 9 września 2020 r. w sprawie T-745/17 (Kerkosand vs. Komisja Europejska) jest kluczowy dla ustalenia wielkości przedsiębiorstwa dla celów pomocy publicznej w związku z transakcjami. W wyroku tym TSUE oceniał skargę na decyzję Komisji Europejskiej dotyczącą zgodności z rynkiem wewnętrznym pomocy na projekt inwestycyjny przyznanej podmiotowi, który jako duże przedsiębiorstwo nie był do tego uprawniony (beneficjent zbył bowiem 100% akcji na rzecz dużego przedsiębiorcy). Trybunał jednak przyjął, że status MŚP – zgodnie z Załącznikiem I do Rozporządzenia 651/2024 – ustala się na podstawie trzech kryteriów (zatrudnienia oraz przychodów lub obrotów) weryfikowanych w dwóch następujących po sobie okresach obrachunkowych (zasada dwóch lat obrotowych), wskazując:
„Artykuł 4 załącznika I do rozporządzenia nr 651/2014 przewiduje metodę obliczania odnoszącą się do ostatniego zatwierdzonego okresu obrachunkowego i do skali rocznej, która ma na celu ustalenie istnienia trzech kryteriów definiujących MŚP, o których mowa w art. 2 ust. 1 wspomnianego załącznika, a mianowicie: liczby pracowników wynoszącej mniej niż 250 osób, maksymalnego rocznego obrotu w wysokości 50 mln EUR oraz rocznej sumy bilansowej nieprzekraczającej 43 mln EUR.”
Organy i sądy polskie
Polskie organy, zarówno przed, jak i po dacie wyroku w sprawie Kerkosand przyjmowały, że transakcje przejęcia udziałów powodują automatycznie utratę statusu MŚP w dniu ich dokonania. Zasada dotycząca utraty statusu MŚP wskutek przekroczenia lub spadku poniżej wymaganych dla tych przedsiębiorców progów zatrudnienia i pułapów finansowych w ciągu dwóch następujących po sobie okresów obrachunkowych (zasada dwóch lat obrotowych), zdaniem organów, może być stosowana tylko w sytuacji prowadzenia normalnej działalności gospodarczej (np. rozwoju organicznego).
W efekcie liczni beneficjenci pomocy publicznej, u których wystąpiła zmiana struktury właścicielskiej, otrzymali wezwania do zwrotu całości lub części pomocy publicznej w oparciu o założenie, że wsparcie dedykowane wyłącznie MŚP zostało przyznane nieuprawnionemu tzw. dużemu przedsiębiorstwu. W przypadku zakończonych projektów takie zmiany w strukturze własności były natomiast uznawane za naruszające zasadę trwałości projektu w wyniku poddania go zasadniczym modyfikacjom (zwrot proporcjonalny do okresu, w którym beneficjent nie spełniał warunków kwalifikowalności w zakresie statusu MŚP). Niezależnie – wielokrotnie beneficjenci są zobowiązani przed dokonaniem transakcji dotyczących ich struktury własnościowej – pod rygorem rozwiązania umowy o wsparciu – uzyskać w tej sprawie opinię organu, a w praktyce opinie te wyrażały brak zgody.
Sądy administracyjne w szeregu wyroków uznawały podejście organów za właściwe. Często powoływały się przy tym na stanowisko NSA wynikające z wyroku z dnia 17 maja 2017 r. (sygn. akt II GSK 5186/16), mimo że wyrok ten zapadł trzy lata przed wyrokiem Kerkosand.
Wyrok NSA
W swoim orzeczeniu z dnia 11 marca 2026 r. NSA przełamuje dotychczasowe podejście polskich organów i wskazuje, iż:
- Art. 4 ust. 2 załącznika I do Rozporządzenia 651/2014 znajduje zastosowanie do transakcji zmiany właściciela (udziałowca) przedsiębiorstwa. Załącznik I ani też inne obowiązujące przepisy prawa nie przewidują żadnej szczególnej regulacji odnośnie do przekroczenia ww. pułapów w związku z nabyciem akcji beneficjenta przez inne przedsiębiorstwo;
- Wcześniejsza linia orzecznicza NSA, zapadła jeszcze przed wyrokiem w sprawie Kerkosand, nie może być już uwzględniona w zakresie, w jakim pozostaje w sprzeczności z orzeczeniem w sprawie Kerkosand.
Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził stanowisko TSUE, wedle którego nieuprawnione jest twierdzenie, iż zmiana struktury wspólników automatycznie skutkuje zmianą wielkości przedsiębiorstwa dla celów pomocy publicznej (z MŚP na tzw. duże przedsiębiorstwo). Na mocy art. 4 ust. 2 Załącznika I do Rozporządzenia 651/2014 organy pozostają zobowiązane do zweryfikowania, czy wskutek dokonywanej transakcji rzeczywiście doszło do zmiany wielkości przedsiębiorstwa z MŚP na duże, a nie mogą automatycznie przyjmować takiej zmiany. Wyrok NSA powinien ułatwiać beneficjentom pomocy publicznej argumentacji w sporach z instytucjami finansującymi oraz sądami. W niektórych przypadkach może także otwierać drogę do uchylenia się od negatywnych skutków dotychczasowego podejścia.
Joanna Prokurat
Partner
